Czym jest dom przysłupowy?
Konstrukcja przysłupowa versus konstrukcja zrębowa
Przysłup (lub rama) to rodzaj drewnianej konstrukcji stosowanej do budowy domów zrębowych. Domy zrębowe budowane są z drewnianych belek układanych wzdłuż jedna na drugiej, a połączenia między belkami wypełnione są białym wypełnieniem, które zwykle było robione z gliny i ciętych plew. W narożnikach belki łączono różnymi połączeniami ciesielskimi, które różnią się w zależności od regionu, w zależności od cieśli. Różnica między domem przysłupowym a domem z bali jest oczywista na pierwszy rzut oka – domy z bali buduje się z oczyszczonych bali, które nakładane są na siebie w narożnikach, a między łączeniami nie ma żadnych wypełnień. Czyli po prostu jest to taki uproszczony dom zrębowy.
Jak rozpoznać dom przysłupowy?
Przysłup czyli dom przysłupowy można łatwo rozpoznać na pierwszy rzut oka – na zewnątrz ściany zrębowej wystaje drewniana konstrukcja z pionowych drewnianych słupów połączonych nad oknem łukiem. Kolejną wyróżniającą cechą są również dzielone okna, które zwykle mają sześć lub cztery szybki, różnorodnie zdobione lub złożone poszycie szczytu z desek, cokół kamienny, a w przeszłości był to także dach z łupka. Domy budowano jako parterowe, ale częściej dominowały budynki piętrowe – z piętrem zrębowym lub ryglowym, czasem uzupełniane pawlaczem – w zależności to od tego, w której części północnych Czech dany dom przysłupowy powstał.
A dlaczego właśnie konstrukcja przysłupowa?
W zwykłym domu zrębowym drewno zaczyna się z czasem „rozjeżdżać” – po pierwsze opada, a po drugie dach lub podłoga mogą się z czasem odkształcać. Zadaniem konstrukcji przysłupowej jest przejąć ciężar dachu/piętra – ciężar ten jest niesiony przez ruszt słupów i równomiernie jest rozłożony dookoła całego domu. Zręby się nie rozjeżdżają, zastosowanie konstrukcji przysłupowej również ułatwia wymianę uszkodzonych belek.
Domy przysłupowe na przestrzeni wieków
Krótki zarys historii tradycyjnego domu w Trójstyku
Pierwsze domy zrębowe pojawiły się na terenie Czech w średniowieczu wraz z osadnikami z niemieckiej strony granicy około XIII wieku. Zwykłe domy zrębowe ewoluowały na przestrzeni wieków do swojej obecnej formy, która odpowiadała i korespondowała z wymaganiami lokalnego klimatu. Częste opady deszczu, miejscami alpejski klimat, jałowa gleba i zalesione doliny przeplatane z prądami rzeki nieuchronnie prowadziły do rozwoju handlu i rzemiosła. Głównie wykorzystywano bogactwo drewna. W lasach budowano drewniane koryta, służące do spławu drewna do rzek, skąd transportowano je tratwami do całego kraju. Pozostałości po wydobyciu drewna można do dziś znaleźć w lokalnych lasach. A potem był to tylko krok do innowacji w dziedzinie domów zrębowych.
To właśnie między XVII a XVIII wiekiem nastąpił największy rozkwit domów przysłupowych w kilku kierunkach. Ciekawostką jest to, że na niewielkim obszarze Gór Łużyckich i Tróstyku można znaleźć dwa typy domów przysłupowych – górnołużycki, który jest bardziej inspirowany stylem niemieckim, dlatego ma piętro szachulcowe lub z muru pruskiego, oraz północnoczeski dom przysłupowy, który z kolei ma piętro zrębowe. Piękny przykład domów z piętrami szachulcowymi można znaleźć na przykład w strefie ochrony wiejskiej Kryštofovo Údolí, domy z piętrem zrębowym są bardziej rozpowszechnione po drugiej stronie – na przykład w Sloupu v Čechách lub w Krompachu.
Nie wszystkie domy są takie same
Należy również zwrócić uwagę na to, że każdy dom jest wyjątkowy – co nie jest łatwe, biorąc pod uwagę, że do tej pory w Czechach, Polsce i Niemczech znajduje się około 19 000 stojących domów przysłupowych – niestety nie wszystkie są w stanie zdatnym do zamieszkania. Oprócz różnorodności stylu konstrukcji piętra, różnią się na przykład rzeźbieniem – dotyczy to głównie słupów i wiatrownic. Właściciele lub budowniczowie mogli również wykazać swoją indywidualność podczas budowy szczytu dachu – niezależnie od tego, czy wyłożyli go zwykłymi drewnianymi szalunkami, czy tworzyli złożone mozaiki z łupka łamanego. Tak jak dawniej domy przysłupowe zamieszkiwali różni zamożni mieszkańcy, dziś możemy je znaleźć rozrzucone po krajobrazie niczym ukryte perły. Domy przysłupowe stoją w ustronnym miejscu blisko lasu, w centrum miasta lub po prostu otoczone innymi tego typu budynkami. Ich zastosowanie było powszechne, od domów po warsztaty szklarskie czy tkackie. Nawet dziś domy przysłupowe są odpowiednio doceniane – znajdziesz w nich centra informacji turystycznej, siedziby międzynarodowych korporacji, domki letniskowe, restauracje i pensjonaty.
Przyjedź i zobacz ich magię na własne oczy
30 maja 2026 roku odbędzie się Dzień otwarty domów przysłupowych na obszarze Cypla Szłukowskiego, Gór Łużyckich i Frýdlantu. Prywatni właściciele otwierają drzwi swoich domów dla zainteresowanych, aby zapoznać chętnych z historią, smutkami i radościami związanymi z opieką nad swoimi perełkami. Więcej informacji można znaleźć tutaj oraz na naszej stronie na Facebooku Góry Łużyckie i Żytawskie – Nieodkryty klejnot północy. Jeśli bardziej interesują Cię domy przysłupowe u sąsiadów, zarówno w Polsce jak i w Niemczech to ich drzwi zostaną otwarte 31 maja.
